De rechtbank Amsterdam heeft op 2 oktober een opvallende uitspraak gedaan in een zaak tussen Bits of Freedom en Meta, het moederbedrijf van Facebook en Instagram. De rechter oordeelde dat de manier waarop Meta haar platforms heeft ingericht in strijd is met de Europese Digital Services Act (DSA). Gebruikers die op Facebook of Instagram kiezen voor een tijdlijn zonder algoritmische profilering, worden automatisch teruggezet naar de geprofileerde variant zodra zij de app opnieuw openen of naar een andere sectie navigeren. Dat mag niet, aldus de rechtbank: gebruikers moeten een echte keuze hebben – en die keuze moet blijvend zijn.
De uitspraak laat zien dat de DSA en de rechtbank de nadruk legt op transparantie en op het recht van gebruikers om zelfstandig keuzes te maken binnen digitale diensten.
Wat is de Digital Services Act (DSA)?
De Digital Services Act is een Europese verordening die sinds februari 2024 van toepassing is. Het doel is een veiligere en transparantere online omgeving te creëren waarin gebruikers beter worden beschermd tegen misleiding, manipulatie en schadelijke inhoud. De wet richt zich op online tussenpersonen en platforms, zoals marktplaatsen, socialemediaplatforms, contentdiensten en hostingproviders.
Voor zeer grote onlineplatforms, zoals Facebook, Instagram, YouTube, TikTok en Amazon, gelden extra zware verplichtingen. Zij moeten onder meer inzicht geven in hun algoritmes, maatregelen treffen tegen desinformatie en gebruikers de mogelijkheid bieden om te kiezen voor aanbevelingssystemen die niet gebaseerd zijn op profilering. De Europese Commissie en nationale toezichthouders zien toe op de naleving, en kunnen bij overtredingen forse boetes opleggen tot zes procent van de wereldwijde jaaromzet.
De zaak tegen Meta
De rechtszaak werd aangespannen door de Nederlandse digitale burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom. Zij stelde dat Meta in strijd handelt met de DSA omdat de platforms gebruikerskeuzes over de tijdlijn niet respecteren. Wie bij Instagram of Facebook kiest voor een chronologische tijdlijn – zonder algoritmische aanbevelingen – raakt die instelling kwijt zodra de app wordt gesloten of een andere sectie wordt bezocht. De gekozen voorkeur is dus niet “persistent”, terwijl dat volgens de DSA wel verplicht is.
De voorzieningenrechter ging daarin mee. Volgens de rechtbank is het automatisch terugzetten naar een geprofileerd aanbevelingssysteem een zogenoemd donker patroon (dark pattern): een ontwerpkeuze die het vermogen van gebruikers om weloverwogen beslissingen te nemen verstoort. Dit druist in tegen artikel 25 van de DSA, waarin staat dat platforms hun interfaces niet zodanig mogen ontwerpen dat gebruikers worden misleid of gemanipuleerd.
Daarnaast bepaalt artikel 27 van de DSA dat gebruikers te allen tijde hun voorkeursoptie voor een aanbevelingssysteem moeten kunnen selecteren en wijzigen, en dat die mogelijkheid eenvoudig toegankelijk moet zijn. Meta schendt die verplichting door de keuze te verbergen achter meerdere handelingen en niet blijvend op te slaan.
Wat heeft de rechtbank beslist?
Meta Ierland – de entiteit die verantwoordelijk is voor Facebook en Instagram in Europa – moet binnen twee weken aan de uitspraak voldoen. De rechter heeft bepaald dat:
- de keuze van gebruikers voor een niet-geprofileerde tijdlijn behouden moet blijven, ook na het afsluiten en heropenen van de app of website;
- de mogelijkheid om te kiezen voor een niet-geprofileerde tijdlijn rechtstreeks en eenvoudig toegankelijk moet zijn, onder meer op de startpagina en in de reels-sectie van beide platforms;
- bij niet-naleving een dwangsom geldt van €100.000 per dag, met een maximum van €5 miljoen.
De rechtbank kwalificeerde de huidige werkwijze van Meta als een schending van de vrijheid van informatiegaring – onderdeel van de vrijheid van meningsuiting – omdat gebruikers onvoldoende in staat zijn om op autonome wijze te bepalen welke informatie zij te zien krijgen. Met het oog op de aankomende verkiezingen op 29 oktober 2025 vond de rechter bovendien dat er sprake was van spoedeisend belang.
Een principiële uitspraak
De uitspraak van de rechtbank Amsterdam is een van de eerste keren dat de DSA rechtstreeks wordt toegepast door een nationale rechter. Het oordeel maakt duidelijk dat de autonomie van de gebruiker centraal staat en dat grote platforms niet langer zelf mogen bepalen hoe hun algoritmes het informatieaanbod sturen.
Door het verplicht respecteren van gebruikerskeuzes wordt de DSA een krachtig instrument om machtsongelijkheid tussen platforms en gebruikers te corrigeren. De uitspraak onderstreept ook dat de bescherming van informatievrijheid – en daarmee het publieke debat – zwaar weegt in het Europese digitale recht.
