Je zit rustig op de bank en ziet ineens een video waarin jij, of iemand die sprekend op jou lijkt, iets zegt dat je nooit hebt gezegd. Of je hoort je stem in een reclamespot waar je nooit aan hebt meegewerkt. Dit zijn deepfakes: beelden, geluid of tekst die met behulp van kunstmatige intelligentie zijn gemaakt of gemanipuleerd. Ze lijken echt, maar zijn nep. En het is vaak bijna onmogelijk om te beoordelen wat echt is en wat niet.
Deepfakes zijn niet alleen video’s of foto’s: ook stemklonen en zelfs AI-gegenereerde teksten vallen eronder. Volgens de Europese AI Act gaat het om elk AI-geproduceerd beeld-, audio- of videomateriaal dat zo realistisch is dat het voor echt kan worden aangezien. Denk aan de virale imitatie van Tom Cruise op TikTok, deepfakevideo’s van Poetin of Zelensky in de oorlog, of aan zogenaamde “nudify”-apps die zonder toestemming naaktbeelden creëren. Inmiddels bestaat het overgrote deel van schadelijke deepfakes uit non-consensuele pornografie – met ingrijpende gevolgen voor slachtoffers.
In Denemarken ligt er al een voorstel om mensen auteursrecht te geven op hun eigen gezicht en stem. En ook in Nederland wordt nu gewerkt aan een vergelijkbare bescherming. Maar dan via een andere route: het naburig recht.
Een groeiend juridisch en maatschappelijk probleem
Deepfakes kunnen grappig of creatief worden ingezet, bijvoorbeeld in reclames of films, mits met toestemming. Maar ze vormen ook een bron van misleiding, fraude en reputatieschade. In Hongkong werd een financieel medewerker misleid door een deepfake-videocall met “collega’s”, waardoor hij 25 miljoen dollar overmaakte aan oplichters. Ook in rechtszaken worden deepfakes inmiddels als bewijsmateriaal ingebracht, wat het belang van verificatie door deskundigen vergroot.
Tot nu toe is de bescherming in Nederland versnipperd:
- Portretrecht geldt alleen bij herkenbare beelden, en niet bij stemmen.
- De AVG beschermt persoonsgegevens, maar niet de stem of het uiterlijk van overledenen.
- Alleen bij seksuele deepfakes bestaat expliciete strafrechtelijke bescherming.
- Overige gevallen moeten worden bestreden via het civiele recht, vaak met trage procedures.
Een nieuw wetsvoorstel: zeggenschap over je eigen deepfake
Om dit hiaat te dichten ligt er sinds oktober 2025 een initiatiefwetsvoorstel van Kamerlid Rosemarijn Dral. Dit voorstel (nog géén wet wet) introduceert een nieuw naburig recht voor natuurlijke personen. Daarmee krijgt iedereen het exclusieve recht om te bepalen of en hoe zijn of haar stem of uiterlijk in een deepfake mag worden gebruikt. Zonder toestemming mag dat dus niet.
Het voorstel voegt een artikel toe aan de Wet op de naburige rechten en geeft mensen drie belangrijke bevoegdheden:
- het maken van een deepfake toestaan of verbieden;
- bepalen of deze openbaar gemaakt of verspreid mag worden;
- voorwaarden stellen aan commercieel gebruik.
Het recht blijft bovendien gelden tot zeventig jaar na overlijden, zodat ook nabestaanden de reputatie en nalatenschap van een geliefde kunnen beschermen. Dat is nieuw: voor “post-mortem deepfakes” bestond in Nederland nog geen specifieke regeling.
Waarom een naburig recht?
Deze aanpak past in de Europese traditie om nieuwe technologische ontwikkelingen te reguleren binnen het bestaande intellectuele-eigendomsrecht. Eerder kregen bijvoorbeeld producenten en persuitgevers al een eigen naburig recht. Nu zou dat worden uitgebreid naar natuurlijke personen zelf.
Het voordeel daarvan is dat het recht internationaal herkenbaar is en aansluit bij bestaande uitvoeringsrechten. Voor artiesten, acteurs en zangers biedt dit een vertrouwd juridisch kader om controle te houden over hun stem en uiterlijk – ook bij commerciële samenwerkingen zoals hologramoptredens of AI-stemgebruik in reclames.
Belangrijk: dit recht is niet overdraagbaar. Het is persoonlijk en kan niet worden verkocht. Je kunt wel toestemming geven of een licentie verlenen, bijvoorbeeld voor een film of muziekopname, maar je behoudt altijd zeggenschap.
Hoe verhoudt dit zich tot de AI Act?
De Europese AI Act, verplicht aanbieders van AI-systemen vanaf augustus 2026 om deepfakes herkenbaar te maken, bijvoorbeeld via watermerken of metadata. Ook gebruikers die AI-inhoud publiceren, moeten vermelden dat het om kunstmatig gegenereerde content gaat.
Maar die AI-verordening gaat niet over toestemming of zeggenschap. Ze regelt enkel transparantie. Het Nederlandse voorstel vult dat gat: het bepaalt wie daadwerkelijk mag beslissen over het gebruik van jouw stem of gezicht.
Wat kun je doen als je slachtoffer bent van een deepfake?
Wie wordt geconfronteerd met een deepfake, kan zelf stappen ondernemen:
- Leg bewijs vast (screenshots of downloads).
- Meld de video bij het platform waar deze is geplaatst.
- Overweeg aangifte bij de politie.
- Vraag juridisch advies, bijvoorbeeld aan een advocaat bijvoorbeeld om verwijdering of een verbod te eisen.
Tot slot: richting digitale zeggenschap
Het deepfake-wetsvoorstel is nog niet van kracht, maar markeert een belangrijk moment. Waar de technologie steeds beter wordt in het kopiëren van mensen, probeert het recht de grenzen van identiteit en autonomie te herstellen.
Je gezicht en stem zijn geen vrij spel voor AI, ze horen bij jou. En als iemand daar misbruik van maakt, zou de wet jou moeten beschermen.
Hulp nodig met het offline halen van een deepfake van jou? Neem contact op met advocaat Julia van Leeuwen.
