Door Sascha Lang
Onderhandelingen over een bedrijfsovername mogen in beginsel worden afgebroken. Toch kan de afbrekende partij kosten of andere schade moeten vergoeden. Dat hangt af van gewekt vertrouwen, bindende procesafspraken en mogelijke andere grondslagen, zoals ongerechtvaardigde verrijking. Het ontbreken van een handtekening beantwoordt dus niet alle vragen. Dat merkt een ondernemer vooral wanneer na maanden onderzoek en overleg een vrijwel uitgewerkte transactie alsnog strandt.
Bij afgebroken overnameonderhandelingen moeten verschillende vragen worden gescheiden: is misschien al een overeenkomst ontstaan, welke voorbereidende afspraken zijn bindend en is het afbreken zelf onder de omstandigheden onaanvaardbaar? Die analyse is belangrijk bij overnames, joint ventures en omvangrijke commerciële contracten. Een helder voorbehoud helpt, maar alleen wanneer tekst en gedrag daarop blijven aansluiten.
Afgebroken overnameonderhandelingen: bestond er al een overeenkomst?
Partijen kunnen gebonden raken voordat een omvangrijk document is ondertekend. Daarvoor zijn aanbod, aanvaarding en de relevante verklaringen en gedragingen bepalend. Het hangt mede af van wat partijen als noodzakelijke overeenstemming hebben aangemerkt en of een ondertekeningsvoorbehoud geldt.
De regels van Boek 6 BW over totstandkoming en het vertrouwensbeginsel van Boek 3 BW vormen het vertrekpunt. Een discussie over onrechtmatig afbreken is niet dezelfde als een vordering tot nakoming van een reeds gesloten overeenkomst.
Maak daarom een overzicht van de bereikte overeenstemming en open punten. De prijs kan vaststaan terwijl garanties, financiering of goedkeuring nog wezenlijke voorwaarden zijn. Omgekeerd kan een resterend uitvoeringsdetail onvoldoende zijn om te concluderen dat iedere binding ontbreekt.
CBB/JPO: vrijheid is het uitgangspunt
In CBB/JPO, Hoge Raad 12 augustus 2005, ECLI:NL:HR:2005:AT7337, formuleerde de Hoge Raad de maatstaf voor schadeplichtigheid bij afgebroken onderhandelingen. Partijen zijn in beginsel vrij de onderhandelingen af te breken, tenzij dat door gerechtvaardigd vertrouwen in totstandkoming of andere omstandigheden onaanvaardbaar is.
Het is een strenge en tot terughoudendheid nopende maatstaf. Dat partijen lang hebben onderhandeld en aanzienlijke kosten hebben gemaakt, betekent dus niet automatisch dat een overeenkomst moet worden gesloten of gederfde winst moet worden vergoed.
De beoordeling betreft wel het gehele verloop. Hoe heeft de afbrekende partij bijgedragen aan vertrouwen, welke belangen had zij zelf en welke omstandigheden veranderden? Beslissend is de situatie bij het afbreken, bezien tegen de achtergrond van de onderhandelingen.
Een intentieverklaring bevat vaak meerdere soorten afspraken
Een letter of intent kan de voorgenomen transactie vrijblijvend beschrijven en tegelijk bindende afspraken bevatten over geheimhouding, exclusiviteit, onderzoekskosten en het onderhandelingsproces. Het woord intentieverklaring maakt niet iedere bepaling vrijblijvend.
Lees daarom per onderwerp wat partijen hebben vastgelegd. Een partij kan bevoegd zijn de transactie niet te sluiten en toch schadeplichtig worden wegens schending van exclusiviteit of onrechtmatig gebruik van vertrouwelijke informatie. Dat is een zelfstandige contractuele grondslag.
Voor de uitleg is Lundiform/Mexx, ECLI:NL:HR:2013:BY8101, relevant. De precieze woorden, onderhandelingen en commerciële context moeten samen worden beoordeeld. Een algemene non-bindingclausule naast een uitdrukkelijk bindende kostenregeling vraagt een consistente lezing van het geheel.
Maak voorbehouden concreet en geloofwaardig
Een financieringsvoorbehoud, bestuursgoedkeuring of due-diligencevoorbehoud kan de verwachtingen begrenzen. Benoem wie moet goedkeuren, welk onderzoek nog plaatsvindt en wanneer duidelijkheid wordt verwacht. Een onbepaald voorbehoud kan later discussie opleveren over de vrijheid die partijen werkelijk wilden behouden.
Ook gedrag telt. Wanneer alle externe communicatie luidt dat de deal rond is en alleen nog formaliteiten resteren, kan spanning ontstaan met een eerder ruim voorbehoud. Dat betekent niet dat ieder voorbehoud vervalt, maar het maakt de uitleg minder voorspelbaar.
Bevestig daarom bij belangrijke fasen welke onderwerpen nog openstaan. Wie onderzoek doet, moet ook duidelijk maken of voorlopige positieve bevindingen een definitieve goedkeuring inhouden. Een zorgvuldig proces voorkomt dat commerciële voortvarendheid ongemerkt juridische verwachtingen creëert.
Exclusiviteit is geen garantie op een transactie
Een exclusiviteitsafspraak beperkt meestal de vrijheid om met anderen te onderhandelen, zonder noodzakelijk tot verkoop aan de exclusieve partij te verplichten. De duur, uitzonderingen en gevolgen van schending moeten uit de overeenkomst worden afgeleid.
Voor een verkoper is relevant of de koper tijdens exclusiviteit voldoende voortvarend handelt. Voor een koper is relevant of de verkoper informatie volledig en tijdig verstrekt. Koppel termijnen en procesafspraken aan concrete stappen, zodat het traject niet onbeperkt vastloopt.
Een break fee kan bepaalde kosten of risico’s verdelen. Onderzoek of de afgesproken vergoeding uitsluitend geldt in omschreven situaties en hoe zij zich verhoudt tot andere aanspraken. Het bedrag op zichzelf beantwoordt niet de vraag of daarnaast nog schadevergoeding mogelijk is.
Welke schade wordt eigenlijk gevorderd?
Maak onderscheid tussen gemaakte onderhandelingskosten en het voordeel dat bij een gesloten overeenkomst zou zijn behaald. Voor vergoeding van gemiste transactiewinst is meer nodig dan aantonen dat gesprekken kostbaar waren. Ook het causaal verband en de hypothetische uitkomst moeten worden onderbouwd.
De Hoge Raad verduidelijkte op 14 juni 2024 (ECLI:NL:HR:2024:884) dat ook bij toegestaan afbreken een verplichting tot kostenvergoeding kan bestaan. In die zaak was aangevoerd dat de verkopers profiteerden van een bestemmingswijziging die door inspanningen van de beoogde koper tot stand was gekomen. Het hof had de zelfstandige grondslag van ongerechtvaardigde verrijking onvoldoende onderzocht; de Hoge Raad verwees de zaak voor verdere beoordeling. Daarmee stond het verschuldigde bedrag nog niet vast.
Voor een overname kan dat onderscheid praktisch relevant zijn wanneer voorbereidende werkzaamheden aantoonbaar waarde voor de wederpartij achterlaten. Onder artikel 6:212 BW moeten verrijking, verarming, hun verband en het ontbreken van een rechtvaardiging worden onderzocht. De vergoeding is begrensd en alleen verschuldigd voor zover redelijk. Iedere adviesfactuur doorsturen is dus geen vanzelfsprekend recht.
Onderzoek bovendien of een zelfstandige kostenafspraak bestaat. Daarmee kan een claim op kosten een andere basis hebben dan de stelling dat het afbreken als zodanig onaanvaardbaar was. Houd die grondslagen in de correspondentie en procedure uit elkaar.
Nieuwe omstandigheden kunnen betekenis hebben
Tijdens lange onderhandelingen kunnen financiering, marktprijzen of regelgeving veranderen. Zulke omstandigheden kunnen relevant zijn voor de belangenafweging. Zij geven niet automatisch een vrijbrief om eerder gewekte verwachtingen te negeren, maar hoeven evenmin buiten beschouwing te blijven.
Leg vast wanneer de verandering bekend werd en hoe daarop is gereageerd. Wie maanden doorgaat zonder een essentieel probleem te benoemen, kan andere verwachtingen wekken dan een partij die tijdig aangeeft dat heroverweging nodig is.
Een directiebesluit moet daarom de concrete reden voor stoppen bevatten. Dat helpt niet alleen bij een later geschil, maar ook om intern te toetsen of afbreken werkelijk beter is dan heronderhandelen over prijs, omvang of voorwaarden.
Communiceer het einde zorgvuldig
Een afbreekbrief moet aansluiten op de juridische positie. Benoem welke onderhandelingen eindigen en welke bindende verplichtingen blijven gelden. Vermijd ongefundeerde verwijten als een zakelijke koerswijziging de werkelijke reden is.
Regel ook teruggeven of verwijderen van informatie, toegang tot de dataroom en communicatie naar medewerkers of financiers. Bij een bedrijfsovername of joint venture kan vertrouwelijkheid na het afbreken nog lang van belang zijn. Het mislukken van de transactie maakt ontvangen informatie niet vrij bruikbaar.
Een gesprek kan ruimte geven om verwachtingen te verduidelijken, maar wezenlijke afspraken horen schriftelijk te worden bevestigd. Daarmee blijft controleerbaar welke regeling over kosten of vertrouwelijkheid na het afbreken bestaat.
Bouw het dossier vanuit beide lezingen
Bewaar concepten, goedkeuringsvoorbehouden en de belangrijkste gespreksbevestigingen. Onderzoek ook welke stukken de wederpartij voor gerechtvaardigd vertrouwen zal gebruiken. Alleen de eigen interne bedoeling is onvoldoende wanneer die niet naar buiten is gebleken.
Bij ontbrekende informatie kunnen de regels over inzage en bewijs relevant zijn. Voorlopige maatregelen of beslag vergen daarnaast een eigen beoordeling van grondslag, urgentie en proportionaliteit. Een stevige processtap verandert een zwakke verwachting niet in een bindende transactie.
Voorkom dat onzekerheid pas bij vertrek zichtbaar wordt
Een goed onderhandelingsproces maakt vanaf het begin duidelijk wat al bindt en wat nog niet. Het actualiseert voorbehouden wanneer het traject verandert en verdeelt kosten bewust. Zo behoudt iedere partij commerciële bewegingsruimte zonder de verwachtingen van de ander onnodig te vertroebelen.
Wilt u onderhandelingen beëindigen of wordt een vergevorderd traject onverwacht afgebroken? Vanuit geschillen en procedures kunnen we de contractuele afspraken en het feitelijke verloop beoordelen. Neem contact op voordat een definitieve stap wordt gezet.
